obama3

We hebben schurken en helden nodig

Obama is populairder dan de politici hier. Wilders leidt volgens peilingen de grootste partij. Beiden zijn bakens in een angstige wereld.

In tijden van crisis zijn we op zoek naar helden. Leiders die opgehemeld kunnen worden, hoop geven, de weg wijzen. Tegelijkertijd is er ook behoefte aan bad guys: bankdirecteuren, Marokkanen, de islam, maar ook turner Yuri van Gelder.

Helden en schurken bieden ons houvast. Ze fungeren als bakens in turbulent water. Ze helpen een complexe wereld te vereenvoudigen, tot een duidelijk onderscheid in zwart en wit. En eigenlijk vertegenwoordigen ze twee kanten van dezelfde medaille. Dit proces waarin we geneigd zijn mensen als volledig goed of volledig slecht te zien, biedt ons de mogelijkheid onze eigen moeilijke gevoelens te ontlopen. In plaats van te kijken wat we zelf kunnen doen, wachten we op een redder die ons de weg wijst of op een zondebok die bestreden kan worden. De schurken krijgen de schuld en de helden de competenties toegedicht.

En juist nu is die drang om te splitsen in goed en kwaad groot. Een financieel-economische recessie, een wereldwijd griepvirus en angst voor mogelijk desastreuze klimaatveranderingen, om maar een paar zaken te noemen, veroorzaken onzekerheid en gevoelens van crisis. In zijn etymologische Griekse oorsprong draagt het begrip ‘crisis’ de betekenissen ‘(onder)scheiden, schiften, oordelen’. Dat in crisistijden het zwart-wit denken wordt gestimuleerd, is niet verwonderlijk; het heeft immers tot doel gevoelens van spanning te verminderen. Een mooi mechanisme dus eigenlijk; en belangrijk in tijden van gevaar.

Maar het heeft een prijs: de realiteitszin wordt aangetast. Het idee dat president Obama een messias is die bovenmenselijke capaciteiten heeft om de wereld te redden, berust immers op fantasie. En het leiderschap van PVV-voorman Wilders in het creëren van schurken is voor velen aantrekkelijk, omdat het een uitweg biedt uit de vaak ingewikkelde en pijnlijke realiteit van het leven met onzekerheid.

Zo ook is het zoeken naar schuldigen van de financiële crisis een ontkenning van een deel van de complexe realiteit. Natuurlijk hebben banken en bankdirecteuren hun verantwoordelijkheid. Maar ook centrale banken en overheden. En confronterender nog: wij als consumenten hebben er (onbewust) voor gekozen ons te laten verleiden tot de aanschaf van riskante financiële producten. Kortom, leiders leven niet in een isolement, we hebben met elkaar een systeem gemaakt met instortingsgevaar. De een heeft daar meer invloed op gehad dan de ander, maar het zijn niet slechts perverse personen (zoals Bernard Madoff ), organisaties (zoals Lehman Brothers) of staten (zoals IJsland) die verantwoordelijk zijn voor deze crisis. Wij als gewone burgers zijn er bij betrokken.

Verantwoordelijkheid nemen, is makkelijker gezegd dan gedaan. De financiële crisis, het griepvirus, maar ook bijvoorbeeld migratievraagstukken of religieuze kwesties spelen immers op wereldschaal, waarop de eigen invloed niet meteen zo duidelijk is. Bovendien is de verleiding om helden en schurken te scheppen erg groot. Het helpt ons, zij het kortstondig, van gecompliceerde gevoelens af. Maar uiteindelijk brengt het ons niet veel verder. Door een deel van onszelf aan een ander toe te schrijven doen we onszelf tekort en overschatten we de ander.

Martijn van der Spek is programmaleider van de postacademische opleiding Counselling, Coaching en Consulting van de Universiteit Utrecht.